Press "Enter" to skip to content

Gorzowska ordynacja i administracja apostolska 1945-1972

Nakładem IPN Szczecin ukazały się „Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim tom 1 1945-1956 i tom 2 1956-1972.” Planowane jest wydanie dwóch kolejnych tomów obejmujące lata 1972-1989. Prezentowana publikacja, to praca zbiorowa pod redakcją Michała Siedziako, Zbigniewa Stanucha i ks. Grzegorza Wejmana. Większość artykułów tomu 1 przygotowano na podstawie referatów wygłoszonych podczas konferencji naukowej „Kościół katolicki na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1956” zorganizowanej przez IPN Oddział w Szczecinie oraz Wydział Teologiczny Uniwersytetu Szczecińskiego w maju 2015 roku. Natomiast tom drugi jest efektem współpracy dwóch wyżej wskazanych ośrodków naukowych.

Część artykułów ma charakter ogólny i dotyczy kościoła katolickiego w Polsce i relacji z władzami komunistycznymi. Można wskazać na opracowanie Jana Żaryna, „Początek drogi – główne aspekty polityki wyznaniowej władz Polski Ludowej w pierwszych latach po wojnie” ks. Stanisława Wilka SDB, ”Stolica Apostolska wobec Ziem Zachodnich i Północnych Polski po II Wojnie Światowej” Ryszarda Gryza, „Stosunki Państwo – Kościół w Polsce w latach 1956-1972” Rafała Łatki, „Prymas Wyszyński wobec rzeczywistości politycznej doby Władysława Gomułki”. Przewagę mają jednak artykuły odnoszące się bezpośrednio do dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim. Przedstawione są osiągnięcia Towarzystwa Chrystusowego i salezjanów, Caritasu i duszpasterstwa dobroczynnego, a także wybitnych kapłanów Franciszka Włodarczyka, Tadeusza Załuczkowskiego, Władysława Siwka. Igor Hałagida przedstawia grekokatolików na Pomorzu Zachodnim, a ks. Adrian Put, wzajemne stosunki poszczególnych kościołów. Tom pierwszy zawiera 16 artykułów, a tom drugi liczy ich 17. Moją szczególną uwagę przykuły dwa artykuły ks. Dariusza Śmierzchalskiego – Wachocza, dotyczące prześladowań duchowieństwa. Znalazłem tam m.in. odniesienia do ks. Piotra Mielczarka i kościoła w Budzistowie. Niestety wkradł się błąd i Budzistowo zamieniło się na Budziszyn.

Najwięcej podstawowych informacji dotyczących ordynacji i administracji apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim (formalnie nie była to bowiem diecezja) znalazłem w artykułach ks. Grzegorza Wejmana profesora Uniwersytetu Szczecińskiego i prodziekana Wydziału Teologicznego dotyczących organizacji Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1956 oraz w latach 1956-1972.

Początek administracji apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim miał miejsce 15 sierpnia 1945 roku. Należy pamiętać, że były to tereny pod formalną administracją kościoła niemieckiego. Kardynał Hlond doprowadził do zrzeczenia się jurysdykcji przez dotychczasowych rządców. Na przykład 12 sierpnia 1945 roku akt taki wydał ks. dr Ferdynand Pioutka co do części archidiecezji wrocławskiej, 17 sierpnia zrzeczenia dokonał ks. Johann Bleske Wikariusz Generalny Prałatury Pilskiej, a 22 sierpnia akt zrzeczenia się podpisał uwięziony ordynariusz gdański, ks. Karl Splett. Z powodu niemożliwości spotkania. Kardynał Hlond wysłał do abp Konrada von Preysinga w Berlinie list z prośbą o zrzeczenie się jurysdykcji nad częścią diecezji na wschód od Odry. 15 sierpnia 1945 roku kardynał Hlond wręczył dekret nominacyjny Edmundowi Nowickiemu na administratora apostolskiego Ziemi Lubuskiej, Pomorza Zachodniego i Prałatury Pilskiej. Była to największa administracja w naszej części Europy, gdyż obejmowała 47 powiatów w ¾ części województwa zielonogórskiego, województwa szczecińskiego i koszalińskiego, dwa powiaty województwa poznańskiego oraz z województwa gdańskiego, powiat lęborski i część powiatów wejherowskiego i puckiego (według podziału administracyjnego z 1950 roku).

Ksiądz infułat Edmund Nowicki, w czasie wojny był więziony w obozach koncentracyjnych w Dachau i Gusen – Mauthausen, miał w chwili nominacji 45 lat. Edmund Nowicki położył ogromne zasługi dla budowy struktur kościelnych, odbudowy zrujnowanych kościołów i przejmowania ich przez katolików, a także dla rozwoju życia duchowego nowych mieszkańców ziem zachodnich. 26 stycznia 1951 roku, w okresie największego nasilenia ataku władz komunistycznych na Kościół katolicki, ks. Nowicki został deportowany z Gorzowa Wielkopolskiego do Poznania i pozbawiony zarządu. Decyzją Rady Konsultorów następcą został ks. Tadeusz Załuczkowski, a po jego śmierci rządy w ordynariacie objął ks. infułat Zygmunt Szelążak. Pierwszym biskupem, który został rządcą ordynariatu gorzowskiego, był ks. Teodor Bensch, który 15 grudnia 1956 roku odbył ingres do gorzowskiej katedry przy udziale 20 tys. wiernych. Po śmierci bp Benscha jego następcą został bp Wilhelm Pluta, który posługę sprawował od 7 września 1958 roku do 22 stycznia 1986 roku. Jego zasługą było podniesienie w dniu 25 maja 1967 roku ordynariatu do rangi administracji apostolskiej, co oznaczało, że ordynariusz podlega bezpośrednio stolicy apostolskiej i otrzymał uprawnienia biskupa rezydencjonalnego. Nominacje otrzymali także dwaj biskupi pomocniczy, w 1958 roku Jerzy Stroba i w 1960 roku Ignacy Jeż. Administracja Apostolska w Gorzowie Wielkopolskim zakończyła się 28 czerwca 1972 roku, gdy Papież Paweł VI bullą Episcoporum Poloniae coitus ustanowił trzy nowe diecezje: gorzowską, koszalińsko- kołobrzeską i szczecińsko- kamieńską.

Autor przedstawia organizację kurii biskupiej, Sądu biskupiego, Kolegium Konsultorów. Już w 1947 roku powołane zostało Wyższe Seminarium Duchowne w Gorzowie Wielkopolskim, w 1952 roku został otworzony Wydział Filozoficzny WSD w Paradyżu, a także otworzone trzy Niższe Seminaria Duchowne w Gorzowie Wielkopolskim (1946 r.), we Wschowie (1946 r.) i w 1947 roku w Słupsku. Na początku lat 60-tych ekipa Gomułki zaostrzyła walkę z kościołem, powołując m.in. alumnów do wojska oraz rozwiązując seminaria. Latem 1960 roku władze przemocą likwidowały Niższe Seminaria w Słupsku i Gorzowie Wielkopolskim, a w następnym roku Wydział Teologiczny Wyższego Seminarium Duchownego w Gorzowie Wielkopolskim. Pozostała jedynie WSD w Gościkowie – Paradyżu.

Gorzowski ordynariat, a później ordynariat apostolski miały miejsca święte, związane głównie z kultem maryjnym. Sanktuaria były w Rokitnie, Skrzatuszu, Otyniu i Paradyżu. W czasie uroczystości milenijnych ożywił się kult pięciu braci męczenników w Międzyrzeczu, gdzie powstał poświęcony im ołtarz. Powstały domy rekolekcyjne w Gorzowie Wielkopolskim i w Klewicy k/Zielonej Góry, a następnie w 1957 roku w Rokitnie. Na początku lat 60-tych władze komunistyczne zlikwidowały je, a jedynym miejscem pełniącym funkcję formacji duchowej pełnił WSD w Paradyżu.

W 1945 roku było 16 dekanatów, w rok później 23, a w 1956 r. ich liczba wzrosła do 29. W tym czasie największy był dekanat koszaliński, który obejmował 34 parafie, a Kołobrzeg należał do dekanatu świdwińskiego. W styczniu 1961 roku bp Pluta powołał 8 nowych dekanatów, w tym również w Kołobrzegu.

W 1945 roku na terenie ordynariatu gorzowskiego były 142 parafie. Następował szybki wzrost, gdyż w 1949 roku było 501 parafii, z czego tylko 138 miało kanoniczną erekcję, a pozostałe należy traktować jako placówki duszpasterskie. Przyrost ludności i wzrost kościoła powodował, że biskupi Bensch i Pluta erygowali kolejne parafie i łącznie było ich 371.

Kościoły w czasie wojny uległy dewastacji i zniszczeniu. Ponadto tylko część była świątyniami katolickimi, a pozostałe zostały wybudowane przez katolików i przejęte przez protestantów, bądź były wybudowane przez protestantów. Na początku 1949 roku administracja apostolska w Gorzowie Wielkopolskim dysponowała 1274 kościołami, a w 1956 roku 1403 kościołami i kaplicami. Do tego czasu nie zezwalano na budowę nowych kościołów, bądź plebanii. W 1956 roku zezwolono na budowę 268 nowych kościołów, a w następnym roku 259. Po 1960 roku niektóre zezwolenia cofnięto i zaprzestano wydawania nowych, a wyrażono zgodę jedynie na odbudowę zniszczonych świątyń. Pierwsze pozwolenie na budowę 6 plebanii władze wydały dopiero w 1971 roku. W ostatnim roku działalności administracji apostolskiej gorzowskiej działało 370 kościołów parafialnych i 1142 kościoły filialne oraz 67 kaplic i dwa kościoły należące do zakonów.

Na terenie administracji apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim po wojnie zostało 18 kapłanów autochtonów i 10 kapłanów zakonnych. Kolejni kapłani przybyli z terenów wschodnich, z archidiecezji lwowskiej 100 kapłanów, z archidiecezji wileńskiej 58, z diecezji łuckiej 60, z diecezji pińskiej 21 oraz część z innych części Polski. Do 1956 roku wyświęcono 175 kapłanów i łącznie pracowało w tym czasie 363 kapłanów diecezjalnych i 169 kapłanów zakonnych. W 1968 roku kapłanów było 567.

Po wojnie zostali nieliczni autochtoni w liczbie około 84 tys. osób. Osadnictwo postępowało w szybkim tempie, a ponadto przybyło 54 tysiące Ukraińców w wyniku akcji „Wisła”. W 1956 roku zamieszkiwało ok. 1 mln 600 tys. katolików oraz 57 tys. niekatolików. W połowie 1971 roku liczba wiernych wzrosła do 2 mln 300 tys. osób, na ogólną liczbę 2 mln 478 tys. mieszkańców administracji. Były dwa główne wydarzenia jednoczące katolików. Pierwszym była peregrynacja obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej i Milenium Chrztu Polski. Główne uroczystości milenijne odbyły się w Szczecinie 5 listopada (80 tys. wiernych) i Gorzowie Wielkopolskim 6 listopada (50 tys. wiernych). W Kołobrzegu uroczystości te odbyły się 2 lipca 1967 roku i zgromadziły 70 tys. wiernych. Grzegorz Wajman omawia też instytucje oświatowe, charytatywne, media katolickie i księgarnie, a także zakony i zgromadzenia zakonne męskie i żeńskie.

Bulla Papieska z 1972 roku zakończyła czas prowizorium organizacji kościelnej. Lata 1945-1972 nie zostały jednak stracone, a wprost przeciwnie, dał się zauważyć ogromny rozwój we wszystkich przejawach życia kościoła. Diecezja koszalińsko- kołobrzeska powstała na bardzo dobrym fundamencie zbudowanym przez cały okres lat 1945-1972.

Edward Stępień

Inne artykuły ArchiwumWięcej wpisów »
Mission News Theme by Compete Themes.
error: Treści chronione prawem autorskim. Kopiowanie zabronione.