Press "Enter" to skip to content

Towarzystwo Jezusowe. Zasługi Kościoła dla rozwoju kultury i cywilizacji europejskiej – łacińskiej. Odcinek 8, część 2.

W części 2. artykułu pt. ”Towarzystwo Jezusowe” chcę się odnieść do roli jaką jezuici odegrali w Polsce. Do Polski Towarzystwo Jezusowe zostało sprowadzone w 1564 roku przez biskupa warmińskiego, późniejszego kardynała Stanisława Hozjusza fundując jezuitom kolegium w Braniewie, gdzie jezuici otworzyli pierwsze seminarium duchowne.

Zakon został stworzony jak mówił Ignacy Loyola „by wzrastać w łatwości szukania i znajdywania Boga we wszystkim”. Przyjęcie tej formuły oznaczało otwarcie się na świat i aktywne włączenie się w życie ludzi.

Podobnie jak w wielu krajach Europy podobnie i w Polsce jezuici tworzyli podstawy szkolnictwa średniego i wyższego. Przez wiele lat jezuici byli wyłącznymi wychowawcami polskiej młodzieży szlacheckiej i magnackiej. Już w XVII i XVIII wieku prowadzili większość szkolnictwa średniego i wyższego – 60 kolegiów. Wysoki poziom nauczania, staranne wychowanie i stosowania nowoczesnych metod dydaktycznych, a także bezpłatny charakter studiów przyciągał młodzież szlachecką ale i magnacką do szkół jezuickich. Wszystkie szkoły jezuickie posługiwali się jednolitym programem nauczania. Oprócz gruntownego poznania łaciny i greki, teorii poezji i wymowy dużą wagę przywiązywano do umiejętności praktycznych. Nadobowiązkowo nauczano hebrajskiego, niemieckiego, rosyjskiego. Wykładano również dialektykę, fizykę, matematykę. Studiowano również geografię, historię i filozofię. Przez wiele lat jezuici byli prawie wyłącznymi nauczycielami i wychowawcami polskiej młodzieży szlacheckiej i magnackiej. Koroną szkolnictwa jezuitów była utworzona w 1579 roku w Wilnie pierwsza szkoła wyższa w Wielkim Księstwie Litewskim i utworzona w 1661 r. Akademia Lwowska. Kilkakrotnie przyznawano również przywileje akademickie potężnemu Kolegium poznańskiemu jednak Kraków i Akademia Krakowska uniemożliwiały ich realizację. Warto wiedzieć, że Akademia Krakowska jak mówił prof. Andrzej Nowak „perła wiedzy” od 1530 r. rozpoczyna schyłek swej świetności przypieczętowany gremialnym wyjściem żaków z Krakowa w 1549 r. Akademia Krakowska nigdy nie odzyska tego blasku jakim świeciła do początków XVI w.

Towarzystwo Jezusowe dało Polsce wielu wybitnych i zasłużonych postaci. Dzieła Piotra Skargi i Jakuba Wujca weszły do skarbnicy języka polskiego. Karol Malapet oraz Marcin Poczobut wzbogacili swoimi badaniami wiedzę astronomiczną. Polski misjonarz Michał Boym nakreślił cenioną mapę Chin i był autorem dzieła „Flora Sinensis” (1655) pierwszej książki na temat roślinności Chin jaka ukazała się w Europie. Jan Michał Smogulecki zaznajamiał Chińczyków z systemem kopernikowskim (układ heliocentryczny) i logarytmami. Grzegorz Knopski i Konstanty Szyrwid przez swoje słowniki zasłużyli się dla językoznawstwa. Matematyk Adam Kochański (1631-1700) był ceniony przez najwybitniejszych uczonych ówczesnej Europy. Bartłomiej Wąsowicz i Stanisław Solski zapoczątkowali polską literaturę architektoniczną. Maciej Sarbiszewski – poeta łaciński – był zwany polskim Horacym. Gabriel Bączyński (1664 – 1737) był pionierem literatury przyrodniczej. Kacper Niesiecki (1682-1744) opracował herbiarz szlachty polskiej czym przyczynił się do historiografii. Wielki wkład w odrodzenie kultury polskiej w epoce oświecenia mieli Franciszek Bohomolec – ojciec komedii polskiej, Adam Naruszewicz – poeta, historyk, biskup smoleński i łucki. Franciszek Kniazin poeta. Grzegorz Piramowicz sekretarz Komisji Edukacji Narodowej. Igancy Nagurczewski miał zasługi dla historii literatury, Karol Wyrwisz dla geografii, a Józef Bogaliński dla fizyki. Stanisław Solski wydał pierwszy polski podręcznik mechaniki i jest uważany za prekursora ergonomii.

Poza szkolnictwem i pracą naukową jezuici główny wysiłek kładli na działalność ewangelizacyjną w tym na prowadzenie misji ludowych, którymi objęli cały kraj podnosząc w ten sposób zarówno moralność jak i kulturę religijną w szerokich masach społecznych. Misje zazwyczaj trwały po kilka tygodni. Warto podkreślić, że jezuici upominali się za krzywdą chłopów. Wielkie zasługi położył tutaj Piotr Skarga i Marcin Śmigielski.

Towarzystwo Jezusowe było podporą Kościoła Katolickiego, a jego skuteczna działalność była zagrożeniem dla wrogów Kościoła dlatego szerzono czarną legendę o zakonie i zaciekle go zwalczano. Na początku przez reformację, a w epoce oświecenia przez wolnomyślicieli czyli libertynów i masonów. To ludzie odrzucający moralność chrześcijańską, religię i tradycyjną obyczajowość, głoszący hedonizm i bezbożność. Uosobieniem tych poglądów był Markiz de Sade. Działalność jezuitów zagrażała kolonialnym interesom europejskich potęg.

W przeddzień kasacji w 1773 r. zakon posiadał 50 prowincji skupiających prawie 24 tysiące członów (zakonników), prowadził 700 szkół średnich, 171 seminariów duchownych, posiadał 340 rezydencji i 271 misji. W Polsce zakon liczył 2362 zakonników w 4 prowincjach i 137 placówek, 51 kolegiów i 66 szkół w tym szkół wyższych z filozofią i teologią 23, również 2 akademie i 2 seminaria.

Przywrócenie do działalności Towarzystwa Jezusowego dokonał papież Pius VII w 1814 r. Obecnie zakon liczy ponad 22 tysiące zakonników, prowadzi 100 uczelnie, liczne rozgłośnie radiowe, wydaje półtora tysiąca czasopism naukowych i serii wydawniczych, prowadzi szpitale i działa w ponad 100 krajach na wszystkich kontynentach.

Było to i jest najpotężniejsze zgromadzenie zakonne. Zakon dał Kościołowi jednego papieża, 44 kardynałów, 5 patriarchów, 87 arcybiskupów, 269 biskupów oraz 50 świętych wśród nich Andrzej Bobola patron Polski i Litwy, Stanisław Kostka patron młodzieży i Michał Grodziecki i 180 błogosławionych.

Antoni Piwowarczyk

Inne artykuły ArchiwumWięcej wpisów »